En España falecen unhas 710 persoas ao ano por un melanoma, segundo datos da Asociación Española Contra o Cancro. Dentro de España, a maior mortalidade rexístrase en Baleares, Canarias, País Vasco e Levante, con algúns outros núcleos de gran frecuencia en capitais importantes como Madrid, Barcelona e Zaragoza. A idade media de falecemento por un melanoma en España é de 64 anos nos homes e 66 nas mulleres.

En España detéctanse 3.600 casos de melanoma ao ano - datos de AECC-, cifras que se duplicaron nos últimos 30 anos e que continuarán facéndoo no próximos dez, segundo os expertos. Aínda así, estes números son só unha porción da torta, xa que non existe unha base de datos nacional cos rexistros dos pacientes de todos os hospitais públicos. A isto hai que sumar os diagnósticos de melanoma atendidos en clínicas privadas que poden concentrar ata un 20% dos casos e que tampouco son recolleitos nin centralizados en ningunha base de datos e que se escapan ás estatísticas, segundo estimacións da Academia Española de Dermatoloxía e Venerología (AEDV).

Marta Fontes é a presidenta da asociación Melanoma España que representa aos pacientes desta enfermidade. Ela, agora con 54 anos, é unha sobrevivente con letras maiúsculas. Foi diagnosticada hai 20 anos de melanoma cando o único tratamento dispoñible era a quimioterapia. A súa pel clara, ollos azuis e doce sorriso non transmiten a fortaleza que esconde a superación de sete metástases ocasionadas polo melanoma.

Marta acode cada 21 días ao Hospital Universitario de Valencia para recibir por vía intravenosa inmunoterapia, un tratamento que terá unha duración dun ano e que ten un custo duns 100.000 euros.

Eduardo Nagore é dermatólogo no Instituto Valenciano de Oncoloxía, coordina a Campaña Euromelanoma e é membro a Academia Española de Dermatoloxía e Venerología (AEDV). Leva 18 anos dedicado exclusivamente a ver pacientes con melanoma e afirma que está demostrado que as queimaduras na infancia aumentan o risco de exposición ao melanoma.

“Hai que evitar custe o que custe queimarse. Isto é o que produce máis danos no ADN e aumenta as posibilidades de xerar mutacións e de producir cancro”, explica. Os riscos crecen se ademais tense a pel e os ollos claros. Aqueles con peles con moitos lunares tamén son un branco fácil.

A pel branca símbolo de distinción e status social alto pasou nos anos 60-70 a un segundo plano cando estalou o turismo de sol e praia en España. O bronceado adquiriu popularidade, e os empresarios viron unha oportunidade de negocio nos soláriums.

En España o sector aglutina a preto de 1.500 empresas dedicadas ás cabinas de bronceado con todo están prohibidas en varios países como Inglaterra, Brasil ou Australia.

A Organización Mundial da Saúde (OMS) considera o uso de cabinas de bronceado como un carcinógeno -unha substancia que produce cancro- e inclúe o uso das mesmas no mesmo grupo de risco que o tabaco. Está tamén confirmado pola OMS que as persoas que fan uso de cabinas de bronceado antes dos 30 anos teñen un 75% máis de posibilidades de desenvolver un melanoma.

Eduardo Nagore confirma ademais os falsos mitos ao redor dos seus beneficios. “En realidade non preparan a pel para a exposición solar e non serven para a síntese de vitamina D. Este tipo de centros terían que estar máis regulados e os adultos deberían pasar un filtro”. Marta Fontes de Melanoma España é máis contundente e móstrase a favor da súa prohibición.

En España o acceso a este tipo de cabinas está prohibido para menores de 18 anos e están obrigadas a que os clientes asinen e dean conformidade de ser informados sobre os riscos de desenvolver un cancro de pel.
Eduardo Nagore incide en que a clave do melanoma é detectalo de forma precoz. “Todo o mundo dedica dez minutos ao día para lavarse os dentes, temos que dedicar un minuto ao mes para revisar ben os nosos lunares. Isto sálvache a vida”. Ademais, “leste é o único cancro que se pode ver a primeira ollada e a prevención é fundamental. Tamén é o único que nun estadio inicial se cura nun 90% dos casos”, engade Fontes.

Para Marisol Soengas, xefa do grupo de melanoma no Centro nacional de Investigacións Oncolóxicas (CNIO), o melanoma é o campión das metástases. “É o único tumor no que lesións de pouco máis 1mm de grosor ten o potencial de diseminarse por todo o corpo. Non se coñecen os mecanismos precisos desta malignidad”.

Unha das grandes aéreas de investigación é identificar biomarcadores moleculares que permitan predicir que grao malignidad teñen as lesións iniciais que se eliminan por cirurxía. “Interésanos saber que fai ao melanoma único e aprender o seu código de barras para atacalo”. Entre os proxectos que lidera está o que comparte con outras catro mulleres de distintos países: “Alianza para a Investigación do Melanoma”, no que se estuda por que para algúns pacientes co mesmo grosor de melanoma inicial, nuns progresa a metástase nun mes, noutros tarda anos e noutros non se detecta a progresión. No seu laboratorio tamén están moi interesados tanto na terapia dirixida xeneticamente, (que son fármacos que actúan atacando a proteínas ou xenes específicos), como na inmunoterapia.

“A inmunoterapia está a funcionar moi ben aínda que hai un número de pacientes que non responden e tratamos de entender por que”. A inmunoterapia vive un momento dourado con múltiples ensaios clínicos activos e importantes avances. O último; un estudo dirixido por Antoni Ribas, xefe de inmunología tumoral do Centro de Cancro  Jonsson da Universidade de California en Los Ángeles (EE UU), cuxo equipo descubriu un tratamento que usa un axente similar a unha bacteria, que en combinación cun medicamento de inmunoterapia, podería axudar ás persoas con melanoma avanzado. Para Eduardo Nagore os ensaios clínicos son o gran  flotador de salvación para moitos pacientes con metástases de melanoma. “Sempre hai que animar aos pacientes para participar en ensaios clínicos, os fármacos que se fornecen foron moi testados”.

Os expertos e investigadores apuntan que se podería avanzar moito máis en tratamentos con vontade e recursos. É o caso da investigadora Soengas que foi premiada o ano pasado polo modelo MetAlert que permite visualizar as metástases. Agora necesita validar o último descubrimento do seu equipo pero isto require tempo e diñeiro.“En mostras de pacientes atopamos proteínas que confiren un peor diagnóstico, pero necesitamos un maior número de biopsias tumorales para confirmar estes resultados e ter maior seguridade”. E iso é dificultoso. O acceso ás mostras dos biobancos -bancos de tecidos e lesións- é limitado e require un protocolo a miúdo tedioso. A isto súmase a heteroxeneidade da información recollida polo persoal médico e dos procedementos para adquirir mostras”.

"Os hospitais deberían recoller de forma máis homoxeneizada a información e rexistrar todo o historial clínico dos pacientes, así como o seguimento que se fai aos mesmos. Esa información é fundamental para os investigadores”, explica Marisol Soengas.